Testament in Spanje: waarom wij kozen voor Nederlands recht

Onze situatie: prachtig maar juridisch complex

Wij vormen een samengesteld gezin. Tjitske woont samen met haar man in Spanje, in het droomhuis dat ze onlangs hebben gekocht in de regio Lorca. Haar man is de stiefvader van haar twee kinderen. Hun dochter woont met haar gezin in Nederland, terwijl hun zoon met zijn vrouw en kinderen juist in Spanje is neergestreken.

Juist door die spreiding over twee landen en de dynamiek van een samengesteld gezin, beseften ze al snel: als er met een van hen iets gebeurt, willen ze geen chaos. Geen ruzie tussen de mensen van wie ze houden, en de langstlevende partner beschermd achterblijven. De oplossing: een bewuste rechtskeuze in het testament.

De Europese Erfrechtverordening: de valstrik die veel Nederlanders missen

Veel Nederlanders die naar Spanje verhuizen, denken dat hun Nederlandse testament automatisch wel geldig zal zijn, of dat de Nederlandse regels simpelweg blijven gelden omdat ze de Nederlandse nationaliteit hebben. Dat klopt niet.

Sinds 2015 geldt de Europese Erfrechtverordening (EU Verordening 650/2012). De regel is simpel maar heeft grote gevolgen: het erfrecht van het land waar je op het moment van overlijden je "gewone verblijfplaats" hebt, is van toepassing op je gehele nalatenschap. Woon je officieel in Spanje? Dan geldt in principe het Spaans erfrecht. En dat is waar het voor veel Nederlandse gezinnen misgaat.

Waarom Spaans erfrecht anders is dan Nederlands erfrecht

In Nederland kennen we de wettelijke verdeling (sinds 2003). De langstlevende echtgenoot of geregistreerd partner is uitstekend beschermd. De kinderen krijgen hun erfdeel pas als de langstlevende ouder ook overlijdt. De partner kan in het huis blijven wonen en over het vermogen beschikken. Dit is de standaard, tenzij het testament iets anders bepaalt.

In Spanje werkt dat fundamenteel anders. Het Spaanse recht kent de Legítima: het wettelijk erfdeel dat kinderen direct kunnen opeisen. Kinderen hebben in veel Spaanse regio's recht op tweederde van de erfenis, waarbij de langstlevende partner soms slechts een vruchtgebruik krijgt over een deel van de woning. Voor een samengesteld gezin kan dit leiden tot hartverscheurende situaties. Stiefkinderen kunnen direct hun deel opeisen, waardoor de langstlevende partner in financiële problemen komt. De partner kan gedwongen worden het huis te verkopen om de erfdelen uit te betalen.

De situatie verschilt bovendien per Comunidad Autónoma. Catalonië heeft andere regels dan Andalucía, en die weer andere dan Murcia. Het Spaanse erfrecht is niet één systeem, maar meerdere regionale varianten. Die complexiteit maakt het des te belangrijker om je keuze bewust te maken.

De ontsnappingsroute: de rechtskeuze

Gelukkig biedt diezelfde Europese Erfrechtverordening een uitweg: de rechtskeuze. Je mag in je testament vastleggen dat je het recht van je nationaliteit wilt laten toepassen op je nalatenschap. Als Nederlander in Spanje kun je dus expliciet kiezen voor Nederlands erfrecht, ook al woon je in Spanje.

Dat is precies wat wij hebben gedaan. En dit zijn de redenen waarom.

Bescherming van de langstlevende partner. Wij willen dat de persoon die overblijft in het huis kan blijven wonen zonder direct uitgekocht te worden door de kinderen. In het Nederlandse recht is dit de standaard. In het Spaanse recht is het een ingewikkelde puzzel die je met testamentaire clausules moet oplossen, zonder garantie dat het waterdicht is.

Duidelijkheid voor de kinderen. Onze kinderen wonen in verschillende landen. Door voor Nederlands recht te kiezen, vallen we terug op een systeem dat voor hen (en hun Nederlandse adviseurs) bekend is. Dit voorkomt dat onze dochter in Nederland en onze zoon in Spanje te maken krijgen met een Spaanse afwikkeling die ze niet begrijpen.

Het samengestelde gezin. Stiefkinderen hebben in het Spaanse recht vaak een andere positie dan in het Nederlandse recht. Wij wilden de band tussen Tjitske's man en haar kinderen juridisch zo vastleggen dat er geen onduidelijkheid ontstaat over wie wat erft.

Rust en vooruit denken. Niets is zo erg als rouw die overschaduwd wordt door juridisch gedoe. Door nu alles vast te leggen, hebben we de angel uit toekomstige discussies gehaald.

Waarom bij een Spaanse notaris en niet alleen in Nederland

Dit was een eye opener. Een testament in Nederland is niet altijd voldoende als je een woning in Spanje bezit. De afwikkeling van onroerend goed in Spanje na een overlijden verloopt via het Spaanse Registro de la Propiedad (het kadaster). Als er een Spaans testament ligt met een duidelijke rechtskeuze, verloopt de inschrijving van de erfenis bij het kadaster vele malen sneller en goedkoper dan wanneer er een vertaald en gelegaliseerd Nederlands testament uit de kast moet komen.

Je hebt dan beëdigde vertalingen nodig, een Apostille (legalisatie), een verklaring van erfrecht die ook in het Spaans uitgelegd moet worden, en een Spaanse notaris die het buitenlandse testament moet interpreteren. Dat kost tijd, geld en energie op een moment dat je partner of kinderen daar het minst aan toe zijn. Een Spaans testament met een expliciete rechtskeuze voor Nederlands recht combineert het beste van beide werelden: het ligt klaar in het Spaanse systeem, maar de inhoud volgt de regels die je als Nederlander kent en vertrouwt.

De erfbelasting: een veelgehoord misverstand

De rechtskeuze gaat over wie wat erft (het civiele recht). De belastingen (het fiscale recht) worden bepaald door waar je woont en waar de bezittingen zijn. Zelfs met een testament naar Nederlands recht betaal je in Spanje erfbelasting over je Spaanse bezittingen. De tarieven verschillen per Comunidad Autónoma. In Murcia (waar Lorca onder valt) zijn de tarieven momenteel gunstig voor partners en kinderen, met ruime vrijstellingen. In andere regio's kan dat minder voordelig zijn. De rechtskeuze beschermt je niet tegen Spaanse erfbelasting, maar het bepaalt wél hoe de erfenis verdeeld wordt, en dat is minstens zo belangrijk.

Wat als je niets regelt

Als je officieel in Spanje woont en geen rechtskeuze maakt, is het Spaanse erfrecht van toepassing. Dat kan betekenen dat je partner het huis moet delen met de kinderen (via de Legítima), dat stiefkinderen buiten de boot vallen omdat zij volgens de Spaanse wet geen directe erfgenamen zijn van een stiefouder zonder testament, of dat de langstlevende partner slechts een vruchtgebruik krijgt in plaats van volle eigendom. Dit is niet hypothetisch. Het gebeurt, en het leidt tot situaties die niemand wil. De kosten van een testament bij een Spaanse notaris (doorgaans 150 tot 300 euro per persoon) zijn verwaarloosbaar vergeleken met de financiële en emotionele schade die een ontbrekend testament kan veroorzaken.

Onze les: zet het testament boven aan je emigratielijst

Emigreren wordt vaak gezien als een administratieve checklist: NIE nummer, empadronamiento, zorgverzekering, bankrekening. Maar het testament staat vaak onderaan, of helemaal niet op de lijst. Wij hebben geleerd dat dit document misschien wel het belangrijkste onderdeel is van je emigratiedossier. Het is het ultieme bewijs van zorg voor je partner en je kinderen. Toen we buiten de notaris stonden met de getekende documenten, voelden we een enorme last van onze schouders vallen. Niet omdat het leuk was om over je eigen overlijden te praten, maar omdat we wisten dat het goed geregeld was. En dat is wat emigreren uiteindelijk moet zijn: een goed geregeld nieuw begin.

Disclaimer: dit is een ervaringsverhaal. Wij zijn geen juristen. Raadpleeg altijd een gespecialiseerd adviseur voor je persoonlijke situatie.