De Europese Erfrechtverordening 650/2012 en je Spaanse nalatenschap

De regel in gewone woorden

Verordening (EU) nr. 650/2012, vaak Brussel IV genoemd, geldt voor de nalatenschappen van mensen die op of na 17 augustus 2015 zijn overleden. Daarvoor had elk land eigen regels voor welk recht van toepassing is, en dezelfde persoon kon één stelsel hebben voor het huis in Spanje, een ander voor de bankrekening thuis en een derde voor spullen ergens anders. De verordening verving die lappendeken door één principe: één recht beheerst de hele nalatenschap, waar de bezittingen ook zijn.

Standaard is dat het recht van het land waar je op het moment van overlijden je gewone verblijfplaats had. Woon je in Spanje en overlijd je daar, dan beheerst het Spaanse erfrecht je nalatenschap, ook de bezittingen die je in het buitenland hebt. Dat is het punt waarop veel Noord Europese gezinnen schrikken, omdat de Spaanse regels over wie erft en hoeveel er heel anders uit kunnen zien dan wat ze gewend zijn. Over precies dat vertelden we het verhaal van één gezin in onze blog over een testament maken in Spanje.

Gewone verblijfplaats is niet hetzelfde als je ingeschreven adres

Mensen denken vaak dat gewone verblijfplaats gewoon het adres op de padrón is of het land op de belastingaangifte. Dat klopt niet. De verordening kijkt naar het totaalbeeld van je leven in de jaren voor het overlijden: hoe lang en hoe regelmatig je in een land was, waar je familie en sociale banden zaten, waar je werkte, waar je hoofdwoning was en waar je wilde blijven. Een inschrijving helpt als bewijs, maar beslist de vraag niet.

Dat telt het zwaarst bij mensen met twee huizen. Wie zeven maanden in Spanje verblijft, vijf in Nederland en in beide landen hechte banden houdt, is het soort geval waarbij het antwoord vooraf niet vanzelf duidelijk is. De verordening erkent dat, en niemand kan je een zekere uitkomst beloven zonder je hele situatie te kennen. Is je leven echt verdeeld, dan is dat een sterk argument om de vraag in je testament vast te leggen in plaats van haar later te laten uitvechten.

De keuze: het recht van je nationaliteit

De verordening laat je afwijken van de standaard. Je kunt het recht kiezen van het land waarvan je de nationaliteit hebt, op het moment dat je de keuze maakt of op het moment van overlijden. Heb je meer dan één nationaliteit, dan kies je er een uit. De keuze geldt voor de hele nalatenschap, niet alleen het Spaanse deel, en kan later worden gewijzigd of ingetrokken.

Twee details zijn makkelijk te missen. Ten eerste kun je alleen een nationaliteitsrecht kiezen, niet elk recht dat je wilt. Een Nederlander in Spanje mag Nederlands recht kiezen, een Duitser Duits recht, en een inwoner van Spanje met een Brits paspoort het recht van het Verenigd Koninkrijk. Je kunt niet zomaar het recht van een derde land kiezen omdat dat uitkomt. Ten tweede geldt de verordening voor het recht van elk land zodra het is gekozen, ook van landen buiten de EU, en daarom staat de keuze ook open voor mensen van buiten de unie die in Spanje wonen.

Waarom de keuze expliciet moet zijn

De keuze moet worden gemaakt in een testament of in een beschikking op grond van overlijden, en ze moet blijken uit de bewoordingen of duidelijk volgen uit de inhoud van het document. In de praktijk moet je niet op die tweede route vertrouwen. Een clausule die in gewone woorden zegt dat je het recht van je nationaliteit kiest voor je hele nalatenschap laat geen ruimte voor twijfel, en Spaanse notarissen zijn gewend haar op te stellen. Een testament dat alleen verwijst naar termen uit het recht van je thuisland, zonder de keuze te benoemen, vraagt om een discussie op het slechtst denkbare moment.

Er is ook een tijdspunt. Maak je de keuze nooit, dan blijft de standaard gelden en beslist je gewone verblijfplaats bij overlijden. Omdat mensen verhuizen, met pensioen gaan of alles verkopen, hoeft het recht dat vandaag zou gelden niet het recht te zijn dat over twintig jaar geldt. Een bewuste keuze geeft je een vast punt dat niet meebeweegt met je adres.

Wat de verordening wel en niet regelt

Ze regelt erfopvolging in brede zin: wie de erfgenamen zijn, welk deel ieder krijgt, hoe de nalatenschap overgaat, of een testament inhoudelijk geldig is en wat er gebeurt als er geen testament is. Ze regelt geen belasting. De Spaanse erfbelasting hangt af van waar de erfgenaam woont, waar de bezittingen zijn en welke regio geldt, en de keuze van erfrecht heeft daar geen invloed op. Ons overzicht over erfbelasting en schenkbelasting in Spanje en de vergelijking van erfbelasting per regio leggen die kant uit.

Ze beslist ook niet over het huwelijksvermogensregime tussen echtgenoten. Voor stellen die vanaf 29 januari 2019 trouwden, regelt een aparte EU verordening dat, en voor oudere huwelijken gelden nationale regels. Het praktische gevolg is dat de eerste stap bij een nalatenschap kan zijn uitzoeken wat er van de overledene was, voordat het erfrecht bepaalt wie het krijgt. En ze vervangt de formaliteiten van het Spaanse Registro de la Propiedad niet, dat zijn eigen eisen blijft stellen wanneer een woning op nieuwe namen wordt ingeschreven.

Spanje is hiervoor niet één rechtsgebied

Eén extra complicatie hoort specifiek bij Spanje. Het Spaanse burgerlijk recht is niet uniform. Naast het gemeenschappelijke stelsel in de Código Civil zijn er regionale stelsels in onder meer Catalonië, Galicië, Aragón, Baskenland, Navarra en de Balearen. Wijst de verordening naar het Spaanse recht, dan wordt de vraag welk Spaans stelsel geldt beantwoord door interne regels. Voor een buitenlander die in één regio woont, is dat voor een plaatselijke notaris meestal duidelijk, maar het is niet iets om te raden. Het is nog een reden waarom het advies op deze pagina met een voorbehoud komt: de exacte uitkomst hangt af van je regio.

De grenzen van de keuze

Het recht van je nationaliteit kiezen is krachtig, maar geen toverstaf. Elke rechter kan weigeren een buitenlands recht toe te passen waarvan de uitkomst kennelijk onverenigbaar is met de openbare orde van het eigen land, en Spaanse instanties vormen daarop geen uitzondering. In gewone gevallen wordt dat vangnet zelden gebruikt, maar het bestaat. Erfgenamen die zich onterecht buitengesloten voelen, kunnen een testament ook aanvechten, en de kans op een geschil is groter wanneer de keuze een uitkomst geeft die sterk afwijkt van wat de Spaanse regels zouden hebben gegeven. Die spanning bekijken we in ons artikel over de legítima.

Het helpt ook te weten dat een paar EU landen, met name Denemarken en Ierland, niet aan de verordening meededen. Dat verandert niets aan hoe Spaanse kantoren haar toepassen. Het kan wel uitmaken als je nalatenschap een band met die landen heeft, waar lokale instanties de situatie anders kunnen bekijken, dus grensoverschrijdende gevallen verdienen een specialist.

Bewijzen wie de erfgenamen zijn over de grens

Erfgenamen moeten hun status soms in meerdere landen tegelijk aantonen. De verordening schiep daarvoor een optionele Europese erfrechtverklaring. In Spanje vraag je die aan via een notaris, en ze wordt in andere deelnemende staten erkend zonder verdere formaliteiten. Ze is niet verplicht, en voor een eenvoudige Spaanse nalatenschap volstaan de gewone notariële documenten vaak. Voor een nalatenschap met rekeningen, vastgoed of beleggingen in meerdere landen kan de verklaring veel herhaald papierwerk besparen.

Welke route je ook kiest, buitenlandse documenten volgen nog steeds de gebruikelijke regels voor apostilles en beëdigde vertaling, en een geërfd huis dat de erfgenamen later willen verkopen, roept eigen vragen op, die we behandelen in een geërfd huis verkopen in Spanje.

Wat dit in de praktijk voor je betekent

Woon je in Spanje of ben je dat van plan, stel jezelf dan één vraag: wil ik dat het Spaanse erfrecht mijn hele nalatenschap beheerst? Is het antwoord ja, dan hoef je niets bijzonders te doen, behalve een goed testament maken. Is het antwoord nee, dan moet de keuze in een testament worden vastgelegd, opgesteld door iemand die zowel de regels van je thuisland als de Spaanse kent. Twijfel je, dan is de verstandige volgorde eerst uitzoeken wat elk stelsel voor je gezin zou opleveren, en dan beslissen.

Zoals altijd legt dit artikel het principe uit en geeft het geen advies voor jouw persoonlijke geval. Regels, regionale stelsels en rechtspraak ontwikkelen zich, dus laat de details bevestigen door een notaris of advocaat die in beide stelsels werkt voordat je tekent.